Famil Bağıyev: 27 Sentyabr – Yaddaşdan gələcəyə uzanan Vətən əmanəti

“Orbita” Mənzil Tikinti Kooperativinin (MTK) rəhbəri Famil Bağıyev -Azərbaycanın müasir tarixində bəzi günlər var ki, onların mənası təqvimdəki bir tarixdən qat-qat böyükdür. 27 Sentyabr – Anım Günü də xalqımız üçün belə mənəvi məna daşıyan tarixlərdəndir. Bu gün Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda həyatını fəda etmiş şəhidlərin əziz xatirəsi dərin ehtiramla yad edilir. 27 Sentyabr bir tərəfdən itirilmiş ömürlərin ağrısını, digər tərəfdən isə Vətən qarşısında göstərilmiş misilsiz fədakarlığın doğurduğu qüruru özündə birləşdirir. Bu səbəbdən Anım Günü yalnız keçmişə nəzər saldığımız tarix deyil, həm də Vətənin hansı qiymət hesabına qorunduğunu, milli yaddaşın niyə yaşadılmalı olduğunu və gələcək nəsillər qarşısında hansı məsuliyyəti daşıdığımızı xatırladan ümummilli mənəviyyat günüdür.
Azərbaycan xalqının 27 Sentyabra aparan yolu bir gündə başlamayıb. Bu yol onilliklər boyu davam edən münaqişədən, doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların həsrətindən, nəticəsiz qalan danışıqlardan və müharibənin ağır nəticələrindən keçib. 1990-cı illərin əvvəllərində baş verən hərbi-siyasi hadisələr nəticəsində Azərbaycanın bir sıra rayonları üzərində nəzarət itirildi, yüz minlərlə insan məcburi köçkün həyatı yaşamağa başladı. Bir vaxtlar insanların gündəlik həyat sürdüyü şəhər və kəndlər boşaldı, ailələr doğma evlərindən uzaqda yeni həyat qurmağa məcbur oldular.
Məcburi köçkünlük yalnız yaşayış yerinin dəyişməsi demək deyildi. Bu, bir neçə nəslin həyatına təsir edən böyük sosial və mənəvi sınaq idi. İnsanlar doğulduqları kəndlərin, yaşadıqları küçələrin, ata-baba evlərinin xatirəsini illərlə özləri ilə daşıdılar. Doğma yurdunu uşaqlıqda tərk etmiş insan yaşlandı, onun övladları, hətta nəvələri dünyaya gəldi, amma evə qayıtmaq arzusu ailə yaddaşından silinmədi. Beləliklə, Qarabağ məsələsi təkcə dövlətlərarası münaqişə deyil, minlərlə ailənin şəxsi taleyinin bir hissəsinə çevrildi.
Münaqişənin beynəlxalq hüquq çərçivəsində həlli istiqamətində uzun illər diplomatik danışıqlar aparıldı. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etdi. Həmin sənədlərdə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət vurğulanır, hərbi əməliyyatların dayandırılması və işğalçı qüvvələrin Azərbaycanın işğal olunmuş rayonlarından çıxarılması ilə bağlı tələblər yer alırdı.
Lakin illər keçdikcə münaqişənin həll olunmaması cəbhə xəttində və sərhəd istiqamətlərində davamlı gərginlik yaradırdı. Müxtəlif dövrlərdə baş verən silahlı toqquşmalar göstərirdi ki, atəşkəs münaqişənin həlli demək deyil. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri və 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən döyüşlər də vəziyyətin nə qədər həssas olduğunu bir daha ortaya qoymuşdu.
2020-ci il sentyabrın 27-də isə hadisələr tamamilə yeni mərhələyə keçdi. Həmin gün başlayan hərbi əməliyyatlar sonradan Azərbaycan tarixində 44 günlük Vətən müharibəsi kimi yer aldı. Azərbaycan tərəfinin rəsmi sənədlərində sentyabrın 27-də yaşayış məntəqələri və hərbi mövqelərin atəşə tutulmasından sonra Silahlı Qüvvələrin əks-hücum əməliyyatlarına başladığı bildirilir.
Həmin gündən etibarən Azərbaycan üçün zaman sanki başqa sürətlə işləməyə başladı. Hər səhər cəbhədən gələcək xəbərlərlə açılır, hər axşam yeni məlumatlarla tamamlanırdı. İnsanlar televiziya ekranları qarşısında, telefonlarda və xəritələr üzərində hadisələri izləyirdilər. Uzun illər yalnız həsrətlə adı çəkilən yaşayış məntəqələri bir-bir yenidən gündəmə gəlirdi.
Lakin müharibənin həqiqi mənasını yalnız xəritədə dəyişən mövqelərlə izah etmək mümkün deyil.
Hər bir hərbi nəticənin arxasında insan dayanırdı.
Səngərdə döyüşən əsgərin evində onun yolunu gözləyən ana vardı. Ön xətdə xidmət edən zabitin ailəsində onun sağ-salamat qayıtmasını gözləyən övladları vardı. Döyüşə gedən gənclərin hər birinin həyata keçirmək istədiyi arzuları, qurmaq istədiyi həyatı, sevdiyi insanlar vardı.
Onları qəhrəmana çevirən də məhz budur: həyatın bütün gözəlliklərini sevə-sevə Vətənin müdafiəsini öz şəxsi talelərindən üstün tutmaları.
44 gün ərzində Azərbaycan Ordusu müxtəlif istiqamətlərdə irəlilədi. Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı şəhərləri, çoxsaylı kəndlər və strateji yüksəkliklər üzərində nəzarət bərpa edildi. Müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri isə noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması oldu.
Şuşanın mənası Azərbaycan üçün yalnız coğrafi və hərbi-strateji əhəmiyyətlə ölçülmür. Bu şəhər Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin, ədəbiyyatının və tarixi yaddaşının mühüm mərkəzlərindən biridir. Ona görə də Şuşanın azad olunması xəbəri cəmiyyətdə böyük emosional təsir yaratdı. Uzun illər həsrətlə adı çəkilən şəhərin yenidən Azərbaycanın nəzarətinə qayıtması Vətən müharibəsinin ən yaddaqalan anlarından birinə çevrildi.
Noyabrın 10-da hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə bağlı üçtərəfli Bəyanat qüvvəyə mindi. Sonrakı mərhələdə Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları Azərbaycana qaytarıldı. Bununla da regionda tamamilə yeni hərbi-siyasi reallıq yarandı.
Ancaq 44 günlük müharibənin tarixi yalnız azad edilən ərazilərin siyahısı ilə yazılmadı.
Bu tarixin ən böyük müəllifləri şəhidlər oldu.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canından keçmiş hər bir insanın arxasında ayrıca bir həyat hekayəsi dayanır. Onların arasında peşəkar hərbçilər, müddətli hərbi xidmət keçən gənclər, ailə başçıları, övlad böyüdən atalar, valideynlərinin yeganə ümidi olan oğullar vardı. Müxtəlif şəhərlərdə doğulmuş, müxtəlif həyat yolu keçmiş bu insanların taleyi Vətən qarşısında eyni nöqtədə birləşdi.
Məhz buna görə şəhidlik Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında ən uca anlayışlardan biridir.
Şəhid haqqında danışarkən yalnız onun son döyüşündən danışmaq kifayət etmir. Onun yaşadığı həyatı da xatırlamaq lazımdır. Məktəb illərini, ailəsini, arzularını, dostlarını, sevdiyi insanları, həyata keçirməyə macal tapmadığı planlarını...
Çünki şəhid bir statistik rəqəm deyil.
Şəhid bir ömürdür.
Vətən üçün yarımçıq qalan, amma xalqın yaddaşında davam edən bir ömür.
Bu səbəbdən 27 Sentyabrın ən mühüm mənalarından biri şəhidlərin fərdi həyat hekayələrinin unudulmamasıdır. Onların adlarını küçələrə, məktəblərə və müxtəlif obyektlərə vermək xatirənin yaşadılmasının bir formasıdır. Lakin bundan daha vacibi həmin adların arxasındakı insanı gələcək nəsillərə tanıtmaqdır.
Gələcəkdə 2020-ci ilin sentyabrını görməyən nəsillər yetişəcək. Onlar müharibəni dərsliklərdən, muzeylərdən, sənədli kadrlardan və ailə xatirələrindən öyrənəcəklər. Həmin uşaqlara yalnız hansı rayonun hansı tarixdə azad edildiyini öyrətmək kifayət etməyəcək. Onlara bu nəticələrin hansı insan fədakarlığı hesabına əldə olunduğunu anlatmaq lazımdır.
Anım Gününün əsl mahiyyəti də burada ortaya çıxır.
Tarixi bilmək başqa şeydir, onun qiymətini anlamaq başqa.
Şəhid ailələri həmin qiyməti hamıdan daha dərindən bilirlər. Övladını itirmiş ana üçün müharibə tarix kitabında bitmir. Atasını itirmiş uşaq üçün həmin tarix hər gün davam edir. Həyat yoldaşını itirmiş insan üçün müharibənin yaratdığı boşluğun təqvimlə ölçülməsi mümkün deyil.
Buna görə şəhid ailələrinə münasibət yalnız sosial siyasətin bir istiqaməti deyil, böyük mənəvi məsuliyyətdir.
Dövlət tərəfindən şəhid ailələrinin sosial müdafiəsi, mənzil təminatı, məşğulluğu və digər məsələlərlə bağlı müxtəlif proqramlar həyata keçirilir. Lakin maddi təminatdan daha böyük bir ehtiyac da vardır: şəhid ailəsinin özünü daim cəmiyyətin diqqətində və ehtiramında hiss etməsi.
Bir şəhid anasının qapısının yalnız 27 Sentyabrda deyil, ilin digər günlərində də döyülməsi Anım Gününün ruhunun gündəlik həyata daşınması deməkdir.
Qazilərimizin qarşısında da eyni dərəcədə böyük məsuliyyətimiz vardır.
Onlar döyüş meydanından sağ qayıtdılar, lakin bir çoxu müharibənin ağır izlərini ömürlük özü ilə gətirdi. Kimisi sağlamlığının bir hissəsini itirdi, kimisi uzun müddətli müalicə və reabilitasiya keçdi, kimisi protezlə yeni həyata uyğunlaşmalı oldu.
Qazinin bədənində qalan yara yalnız onun şəxsi ağrısı deyil.
O yara Azərbaycanın yaxın tarixindən bir izdir.
Buna görə qazilərin müalicəsi, reabilitasiyası, məşğulluğu və cəmiyyətə tam inteqrasiyası uzunmüddətli yanaşma tələb edir. Döyüş meydanında Vətənin yanında dayanan insan sülh dövründə də dövlətin və cəmiyyətin yanında olduğunu hiss etməlidir.
27 Sentyabrın yaddaşında mülki insanların yaşadığı faciələr də ayrıca yer tutur. 2020-ci ilin hərbi əməliyyatları zamanı cəbhə bölgəsindən kənarda yerləşən yaşayış məntəqələrinin də atəşə tutulması nəticəsində mülki şəxslər həlak olmuş, yaralanmış, evlərə və infrastruktura ciddi ziyan dəymişdi. Azərbaycan dövləti həmin ziyanın qiymətləndirilməsi və aradan qaldırılması üçün ayrıca Dövlət Komissiyası yaratmışdı.
Bu hadisələr müharibənin yalnız əsgərlərin döyüşü olmadığını göstərir. Müharibə bəzən insanın öz evində, uşağın yatdığı otaqda, ailənin gündəlik həyatında qarşısına çıxır. Buna görə Anım Günündə hərbçilərlə yanaşı, müharibənin ağır nəticələrini yaşamış mülki insanların taleyi də unudulmamalıdır.
Vətən müharibəsinin ən güclü mənəvi səhifələrindən biri isə milli həmrəylik oldu.
Həmin günlərdə ön və arxa cəbhə anlayışları sanki bir-birinə qarışmışdı. Əsgər səngərdə döyüşür, arxada isə bütöv bir xalq onun yanında olmağa çalışırdı. İnsanlar qan verir, yardım göndərir, yaralı hərbçilərin müalicəsinə dəstək olur, şəhid ailələrinin yanında dayanırdılar.
Müxtəlif peşələrdən, müxtəlif bölgələrdən, müxtəlif sosial təbəqələrdən olan insanlar eyni məqsəd ətrafında birləşmişdilər.
Bu birlik 44 günlük müharibənin ən böyük mənəvi miraslarından biridir.
Çünki Vətən yalnız sərhədləri olan coğrafiya deyil.
Vətən insanların bir-birinə qarşı məsuliyyətidir.
Əsgər ön xətdə döyüşərkən onun ailəsinə sahib çıxan cəmiyyət də Vətəni qoruyur. Həkim yaralı hərbçini həyata qaytaranda, müəllim uşaqlara tarixi doğru öyrədəndə, könüllü şəhid ailəsinə yardım edəndə milli həmrəylik real məna qazanır.
Bu baxımdan 27 Sentyabr yalnız keçmişin qəhrəmanlığını deyil, gələcəyin məsuliyyətini də xatırladır.
Prezidentin 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 27-sinin Azərbaycanda Anım Günü kimi qeyd edilməsi müəyyən olunub. Sərəncamın mətnində bu qərarın Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş bütün şəhidlərə dərin ehtiram məqsədi daşıdığı bildirilir.
Bu qərarın mənəvi əhəmiyyəti böyükdür. Çünki Anım Günü təkcə müəyyən hadisəni tarixdə saxlamaq üçün deyil, milli yaddaşın nəsildən-nəslə ötürülməsi üçün yaradılmış bir mənəvi körpüdür.
Bu gün isə şəhidlərin uğrunda can verdiyi torpaqlarda tamamilə başqa mənzərə yaranır.
Vaxtilə səngərlərin olduğu yerlərdə yollar çəkilir.
Dağıdılmış yaşayış məntəqələrində evlər tikilir.
Məktəblər açılır.
Ailələr doğma yurdlarına qayıdır.
Uşaqlar vaxtilə valideynlərinin yalnız həsrətlə danışdığı torpaqlarda böyüməyə başlayırlar.
Böyük Qayıdışın ən böyük mənəvi mənası da məhz budur.
Torpağın azadlığı onun üzərində həyatın yenidən başlaması ilə bütövləşir.
İllərlə doğma kəndinin həsrətini çəkən insanın geri qayıdıb öz həyətinə ayaq basması adi köç hadisəsi deyil. Bu, onilliklər əvvəl yarımçıq qalmış bir həyatın davamıdır.
Bəzən bir mənzərə bütöv tarixi ifadə edə bilir: baba illər sonra doğulduğu kəndə qayıdır, yanında isə həmin kəndi ilk dəfə görən nəvəsi dayanır.
Babanın yaddaşında keçmiş var.
Nəvənin qarşısında isə gələcək.
Onları birləşdirən torpağın yaddaşında şəhidlərin izi yaşayır.
Bu mənada azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən quruculuq yalnız iqtisadi və infrastruktur layihəsi deyil. Orada qurulan hər yaşayış məntəqəsi, açılan hər məktəb, çəkilən hər yol həm də tarixi yaddaşın gələcəyə çevrilməsidir.
Şəhidlərin qoruduğu torpaqda həyat davam edir.
Bəlkə də onların xatirəsinə bundan böyük mənəvi abidə təsəvvür etmək çətindir.
Lakin gələcəyin Azərbaycanını qurmaq yalnız şəhərlərin və kəndlərin yenidən tikilməsi demək deyil. Güclü dövlət üçün savadlı gənclər, sağlam cəmiyyət, inkişaf edən iqtisadiyyat, güclü ordu, milli həmrəylik və dövlətçilik düşüncəsi də vacibdir.
Şəhidlərin bizə əmanət etdiyi Vətəni qorumağın bir yolu sərhəddə dayanmaqdırsa, digər yolu həmin Vətəni elm, təhsil, iqtisadiyyat, mədəniyyət və vicdanlı əməklə gücləndirməkdir.
Müəllim yaxşı vətəndaş yetişdirəndə Vətənə xidmət edir.
Həkim insan həyatını qoruyanda Vətənə xidmət edir.
Əsgər sərhəddə dayananda Vətənə xidmət edir.
Fermer torpağını becərəndə, alim yeni bilik yaradanda, mühəndis ölkənin gələcəyini quranda, valideyn övladına dövlətinə və xalqına hörmət aşıladıqda həmin xidmət başqa formada davam edir.
Çünki Vətən yalnız uğrunda can verilən torpaq deyil.
Vətən həm də uğrunda düzgün yaşanmalı olan əmanətdir.
27 Sentyabrın gələcək nəsillərə verəcəyi ən böyük dərslərdən biri də budur.
İllər keçəcək. 2020-ci ilin payızını canlı xatırlayan insanların sayı azalacaq. Vətən müharibəsində döyüşmüş hərbçilər yaşlanacaq. Bu gün şəhid övladları olan uşaqlar böyüyəcək. Döyüş görüntüləri tarix arxivlərinə çevriləcək.
Amma milli yaddaş köhnəlməməlidir.
Çünki xalq öz tarixini yalnız kitablarla deyil, yaddaşı ilə qoruyur.
Gələcək nəsil bilməlidir ki, azad şəkildə gəzdiyi torpağın, başı üzərində dalğalanan bayrağın və yaşadığı dövlətin arxasında hansı fədakarlıqlar dayanır.
Bu həqiqəti unutmaq şəhidlərin adını unutmaq qədər ağır olardı.
Ona görə 27 Sentyabr yalnız bir günlük anım deyil.
Bu tarix hər il bizə eyni mənəvi sualı verir:
Şəhidlərin bizə əmanət etdiyi Vətənə necə sahib çıxırıq?
Bu sualın cavabı bir dəqiqəlik sükut bitdikdən sonra başlayır.
Şəhid ailəsinin yanında olmaqla.
Qazinin qayğısına qalmaqla.
Tarixi düzgün öyrətməklə.
Milli birliyi qorumaqla.
Azad edilmiş torpaqları dirçəltməklə.
Dövləti daha güclü etməklə.
Və ən əsası, gələcək nəslə Vətənin qiymətini anlatmaqla.
27 Sentyabr Azərbaycan xalqının yalnız keçmiş qarşısında baş əydiyi gün deyil. Bu tarix gələcək qarşısında məsuliyyət götürdüyü gündür. Şəhidlərin yarımçıq qalan ömürləri bu gün azad torpaqlarda davam edən həyatın mənəvi təməlinə çevrilib. Onların görə bilmədiyi yollar çəkilir, yaşaya bilmədiyi şəhərlər yenidən qurulur, ayaq basa bilmədiyi doğma torpaqlara ailələr qayıdır, eşidə bilmədiyi məktəb zəngləri azad yurdlarda səslənir.
Bir gün bu günün canlı şahidləri də tarixə çevriləcək. Lakin şəhidlərin adları tarixdə qalan adlar olmayacaq. Onlar Azərbaycan xalqının mənəvi yaddaşında Vətən anlayışı ilə birlikdə yaşayacaqlar. Çünki Vətən üçün verilən ömür sona çatmır – qorunan torpaqda, yüksələn bayraqda, qayıdan insanlarda və gələcəyə addımlayan hər yeni nəsildə davam edir.
27 Sentyabrın əbədi mənası da məhz budur: unutmadığımız keçmiş, sahib çıxdığımız Vətən və gələcək nəsillərə ötürəcəyimiz müqəddəs əmanət.