27 Sentyabr Azərbaycan xalqının müasir tarixində xüsusi məna daşıyan, Vətənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda həyatını fəda etmiş şəhidlərin əziz xatirəsinin dərin ehtiramla yad edildiyi mühüm tarixdir. Anım Günü yalnız 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsinin ilk gününü xatırlatmır, eyni zamanda Azərbaycanın onilliklər ərzində keçdiyi mürəkkəb siyasi və hərbi proseslərin, xalqın üzləşdiyi ağır sınaqların, milli həmrəyliyin və Vətən naminə göstərilən misilsiz fədakarlığın mənəvi ifadəsinə çevrilib. Bu tarixdə xalqımız Birinci Qarabağ müharibəsindən başlayaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda aparılan mübarizədə həyatını itirmiş bütün şəhidlərin xatirəsini ehtiramla yad edir, onların Vətən qarşısındakı xidmətlərini minnətdarlıq hissi ilə xatırlayır.
Qarabağ münaqişəsi uzun illər Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatının əsas məsələlərindən biri olub. 1990-cı illərin əvvəllərində baş verən hərbi hadisələr nəticəsində Azərbaycanın ərazilərinin bir hissəsi işğal edilmiş, yüz minlərlə insan doğma yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmış, şəhərlər, rayon mərkəzləri və yüzlərlə kənd ciddi dağıntılara məruz qalmışdı. Münaqişənin yaratdığı nəticələr yalnız ərazi itkisi ilə məhdudlaşmırdı. Məcburi köçkünlük, sosial problemlər, dağıdılmış infrastruktur, mədəni və tarixi irsə vurulan zərər uzun illər ölkənin qarşılaşdığı ən ciddi məsələlər sırasında qalırdı.
Azərbaycan münaqişənin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həllinə nail olmaq məqsədilə uzun illər diplomatik danışıqlarda iştirak edib. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə bölgədəki vəziyyətlə bağlı konkret müddəalar yer almış, Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət ifadə edilmiş, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələblər irəli sürülmüşdü. Buna baxmayaraq, münaqişənin siyasi həlli uzun illər mümkün olmadı və mövcud vəziyyət dəyişməz qaldı. Danışıqlar prosesində ciddi nəticənin əldə edilməməsi, təmas xəttində mütəmadi silahlı insidentlərin baş verməsi regionda davamlı sülhün formalaşmasına imkan vermirdi.
2016-cı ilin aprelində baş verən döyüşlər və 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində yaşanan hərbi qarşıdurma vəziyyətin nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərdi. 2020-ci il sentyabrın 27-də cəbhə xəttində başlayan genişmiqyaslı döyüşlər isə münaqişənin tarixində tamamilə yeni mərhələ yaratdı. Həmin gündən Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı və 44 gün davam edən hərbi əməliyyatlar ölkənin müasir tarixinə Vətən müharibəsi kimi daxil oldu.
Vətən müharibəsi Azərbaycan Ordusunun döyüş hazırlığının, müasir hərbi imkanlarının və hərbçilərin peşəkarlığının nümayiş olunduğu mühüm tarixi mərhələ idi. Müxtəlif istiqamətlərdə aparılan əməliyyatlar nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı şəhərləri, Hadrut qəsəbəsi, çoxsaylı kəndlər və strateji yüksəkliklər üzərində Azərbaycanın nəzarəti bərpa edildi. Döyüşlərin gedişində Azərbaycan hərbçilərinin mürəkkəb relyef və ağır döyüş şəraitində həyata keçirdiyi əməliyyatlar müharibənin ümumi nəticəsinin formalaşmasında mühüm rol oynadı.
Noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması Vətən müharibəsinin ən mühüm hadisələrindən biri kimi tarixə düşdü. Şuşanın həm hərbi-strateji, həm tarixi, həm də mədəni əhəmiyyəti nəzərə alındıqda, şəhər üzərində nəzarətin bərpası müharibənin sonrakı gedişinə ciddi təsir göstərdi. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərlərinin imzaladığı üçtərəfli Bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Bəyanatın müddəalarına uyğun olaraq Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları sonrakı həftələrdə Azərbaycana qaytarıldı. Bununla da uzun illər davam edən münaqişənin hərbi mərhələsində tamamilə yeni vəziyyət formalaşdı.
2020-ci ildə əldə olunan hərbi nəticələrin ardınca bölgədə proseslər davam etdi. Laçın şəhəri, Zabux və Sus yaşayış məntəqələri üzərində Azərbaycanın nəzarətinin bərpa olunması, daha sonra 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa edilməsi Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm mərhələ oldu. Beləliklə, uzun illər ölkənin qarşısında dayanan ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələsi yeni tarixi şəraitdə tamamilə fərqli məzmun qazandı.
Bütün bu nəticələrin arxasında isə Azərbaycan hərbçisinin göstərdiyi fədakarlıq dayanır. Vətən müharibəsində əsgər və zabitlər qarşıya qoyulan döyüş tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi zamanı böyük şücaət göstərdilər. Minlərlə hərbçi şəhid oldu, çoxsaylı hərbi qulluqçu yaralandı və sağlamlığını itirdi. Şəhidlərin hər biri Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin tarixində silinməz iz qoydu. Onların göstərdiyi qəhrəmanlıq yalnız hərbi nəticələrlə deyil, Vətənə sədaqətin və dövlət qarşısında məsuliyyətin ən yüksək nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
Məhz buna görə Anım Gününün əsas mahiyyəti şəhidlərin xatirəsinin daim uca tutulmasıdır. Şəhidlik Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərlər sistemində xüsusi yer tutur. Vətən uğrunda həyatını fəda edən insanların xatirəsinin qorunması, onların həyat və döyüş yolunun gələcək nəsillərə çatdırılması milli yaddaşın davamlılığının mühüm şərtidir. Şəhidlərin adlarının müxtəlif məktəblərə, küçələrə və digər məkanlara verilməsi, xatirə komplekslərinin yaradılması, onların həyatından bəhs edən kitabların, filmlərin və sənədli materialların hazırlanması bu yaddaşın yaşadılmasının müxtəlif formalarıdır.
Anım Günü eyni zamanda şəhid ailələri qarşısında dövlət və cəmiyyətin daşıdığı məsuliyyəti bir daha ön plana çıxarır. Şəhid ailələrinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, məşğulluq məsələlərinin həlli, şəhid övladlarının təhsil və digər imkanlardan istifadəsinə dəstək göstərilməsi uzunmüddətli sosial siyasətin mühüm istiqamətlərindəndir. Bu ailələrə göstərilən diqqət yalnız sosial təminat tədbiri kimi deyil, Vətən uğrunda həyatını fəda etmiş insanların xatirəsinə və onların ailələrinə göstərilən ehtiramın ifadəsi kimi dəyərləndirilir.
Qazilərin və digər müharibə iştirakçılarının sosial müdafiəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müharibədə ağır yaralanmış şəxslərin müalicə və reabilitasiyası, müasir protezlərlə təminatı, psixoloji və sosial dəstək xidmətlərinə çıxışı, məşğulluğunun təmin edilməsi və cəmiyyətə inteqrasiyası davamlı yanaşma tələb edən məsələlərdir. Müharibədə sağlamlığını itirmiş insanların sonrakı həyatının mümkün qədər dolğun şəkildə davam etdirilməsi onların göstərdiyi xidmətə verilən qiymətin mühüm göstəricilərindən biridir.
Bu istiqamətdə həyata keçirilən dövlət proqramları ilə yanaşı, ictimai təşəbbüslər də mühüm rol oynayır. “YAŞAT” Fondunun yaradılması şəhid ailələri və yaralanmış hərbi qulluqçulara əlavə dəstək mexanizmlərinin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Müxtəlif sosial layihələrin həyata keçirilməsi, tibbi və digər ehtiyacların qarşılanması dövlət və cəmiyyət arasında həmrəyliyin müharibədən sonrakı dövrdə də davam etdiyini göstərir.
Vətən müharibəsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycan cəmiyyətində müşahidə edilən yüksək milli həmrəylik idi. Müharibə günlərində cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri ordunun və hərbçi ailələrinin yanında olmağa çalışdı, könüllü təşəbbüslər genişləndi, yaralıların müalicəsinə dəstək göstərildi. Bu birlik Azərbaycan cəmiyyətinin ümummilli məsələlər qarşısında bir araya gəlmək qabiliyyətinin mühüm nümunəsinə çevrildi. Müharibənin başa çatmasından sonra da həmin həmrəylik ruhunun qorunması, şəhid ailələri və qazilərlə bağlı məsələlərdə ictimai həssaslığın davam etdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
27 Sentyabrın tarixi mənası yalnız hərbi hadisələrlə də məhdudlaşmır. Müharibədən sonrakı mərhələdə azad edilmiş ərazilərin bərpası Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən birinə çevrildi. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi, avtomobil və dəmir yollarının çəkilməsi, enerji və su təminatı sistemlərinin qurulması, yaşayış məntəqələrinin yenidən salınması, məktəb, xəstəxana və digər sosial obyektlərin yaradılması regionun uzunmüddətli inkişafının əsasını formalaşdırır.
Azad edilmiş ərazilərə keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə qayıtması isə müharibədən sonrakı dövrün mühüm sosial və tarixi hadisələrindən biridir. Uzun illər doğma yaşayış yerlərindən kənarda yaşayan insanların geri qayıtması ərazi bütövlüyünün bərpasının insan həyatında konkret nəticəyə çevrilməsini göstərir. Məskunlaşma prosesi ilə yanaşı, həmin ərazilərdə davamlı iqtisadi fəaliyyətin yaradılması, məşğulluğun təmin edilməsi və müasir yaşayış standartlarının formalaşdırılması uzunmüddətli inkişaf baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Müharibədən sonrakı dövrün ən ciddi problemlərindən biri mina təhlükəsidir. Azad edilmiş ərazilərin minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsi insanların təhlükəsiz qayıdışının, yaşayış məntəqələrinin bərpasının və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsinin əsas şərtlərindən biridir. Mina təhlükəsinin aradan qaldırılması uzunmüddətli və böyük resurs tələb edən proses olduğundan, bu istiqamətdə görülən işlər regionun gələcək inkişafı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Milli yaddaşın qorunmasında memorial məkanların rolu da böyükdür. Şəhidlərin xatirəsinə yaradılan komplekslər, Vətən müharibəsinin tarixini əks etdirən muzey və ekspozisiyalar, Zəfər Parkı və digər yaddaş məkanları gələcək nəsillərə tarixi hadisələri sistemli şəkildə çatdırmağa xidmət edir. Bu məkanların əsas əhəmiyyəti yalnız keçmiş hadisələri nümayiş etdirmək deyil, həmin hadisələrin arxasında dayanan insan fədakarlığını və milli həmrəyliyi gələcək nəsillərin yaddaşında qorumaqdır.
Anım Gününün təhsil və gənclərin vətənpərvərlik tərbiyəsi baxımından da mühüm əhəmiyyəti vardır. 2020-ci ilin hadisələrini yaşamayan yeni nəsillər böyüdükcə həmin dövrün tarixi sənədlər, şahid ifadələri, muzey materialları və elmi araşdırmalar əsasında öyrənilməsi daha böyük əhəmiyyət kəsb edəcək. Tarixin düzgün və obyektiv şəkildə öyrənilməsi gənclərin dövlətçilik düşüncəsinin, milli məsuliyyət hissinin və Vətənə bağlılığının formalaşmasına xidmət edən mühüm amillərdəndir.
Eyni zamanda müharibənin dərsləri sülhün və təhlükəsizliyin əhəmiyyətini daha aydın göstərir. İnsan həyatının qorunması, bölgədə davamlı sabitliyin təmin olunması, gələcək nəsillərin müharibəsiz şəraitdə yaşaması mühüm məqsədlər sırasındadır. Şəhidlərin xatirəsinə ehtiram onların uğrunda mübarizə apardıqları dövlətin təhlükəsizliyinin qorunması, inkişaf etdirilməsi və gələcək nəsillərə daha güclü şəkildə ötürülməsi məsuliyyətini də özündə ehtiva edir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin qorunması yalnız hərbi sahənin vəzifəsi deyil. Güclü iqtisadiyyat, müasir təhsil, inkişaf edən elm, sosial rifah, milli mədəniyyətin qorunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və cəmiyyət daxilində həmrəyliyin saxlanılması da dövlətin dayanıqlığının əsas elementləridir. Bu baxımdan Vətən qarşısında məsuliyyət anlayışı sülh dövründə hər bir vətəndaşın öz fəaliyyəti ilə ölkənin inkişafına töhfə verməsini də əhatə edir.
27 Sentyabr bütün bu məqamları vahid mənəvi yaddaş ətrafında birləşdirən tarixdir. Bu gün şəhidlərin xatirəsinin yad edilməsi ilə yanaşı, onların uğrunda mübarizə apardıqları dəyərlərin qorunmasının vacibliyi bir daha dərk olunur. Şəhid ailələrinə və qazilərə göstərilən qayğı, azad edilmiş ərazilərin bərpası, tarixi-mədəni irsin qorunması, milli yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsi və dövlətin daha da gücləndirilməsi həmin məsuliyyətin müxtəlif istiqamətləridir.
İllər keçdikcə Vətən müharibəsi Azərbaycanın tarixində daha uzaq dövrə çevriləcək, lakin onun xalqın milli yaddaşındakı yeri dəyişməyəcək. Müharibədə iştirak etmiş insanların xatirələri, şəhidlərin həyat və döyüş yolu, qazilərin göstərdiyi fədakarlıq, cəmiyyətin nümayiş etdirdiyi həmrəylik tarixi mənbələrdə, ailə yaddaşında və dövlətin yaratdığı memorial məkanlarda qorunacaq. Bu yaddaşın gələcək nəsillərə düzgün çatdırılması isə həm dövlətin, həm də cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir.
27 Sentyabr – Anım Günü Azərbaycan xalqının Vətən uğrunda canından keçmiş qəhrəman övladlarına sonsuz ehtiramının ifadəsidir. Bu tarix bizə bir daha xatırladır ki, ərazi bütövlüyünün, dövlət suverenliyinin və təhlükəsizliyin arxasında böyük fədakarlıqlar dayanır. Şəhidlərin xatirəsinin əbədi yaşadılması, onların ailələrinin və qazilərin daim diqqətdə saxlanılması, azad edilmiş torpaqların dirçəldilməsi və güclü Azərbaycanın gələcək nəsillərə ötürülməsi həmin fədakarlıq qarşısında ən böyük mənəvi borcumuzdur. Vətən uğrunda həyatını fəda edən bütün şəhidlərin əziz xatirəsi xalqımızın milli yaddaşında daim yaşayacaq.